Polskie Radio Europejska Sieć Pamięć i Solidarność

Przed 1989 rokiem Parlament Europejski setki razy piętnował prześladowania w dawnym bloku sowieckim. Dla demokratycznej opozycji był bezcennym punktem oparcia. Dokumentalistka Anna Ferens dotarła do opozycjonistów z dawnej Czechosłowacji, Estonii, Polski, Rumunii i Węgier – oraz do ówczesnych europarlamentarzystów. Spędziła setki godzin w archiwach. Jej film „Punkt oparcia” powstał dzięki wsparciu Narodowego Centrum Kultury i Stowarzyszenia Maj 77. Poniżej prezentujemy fragmenty.

Z radiowych archiwów

10 grudnia 1948 roku Zgromadzenie Ogólne ONZ uchwaliło Powszechną Deklarację Praw Człowieka. W dokumencie spisano postulaty, o które człowiek walczy od setek lat. Każdy z nas powinien mieć zagwarantowane prawo do życia, wolności myśli, sumienia i wyznania. Każdy z nas powinien móc swobodnie głosić swoje poglądy i opinie bez względu na ich treść i formę. Nikt nie ma prawa traktować nas w nieludzki sposób i poniżać. Tymi zasadami kierowali się obrońcy praw człowieka na całym świecie.

Jan Paweł II i prawa człowieka

- W posłannictwie Jana Pawła II, w obliczu tchórzliwej obojętności w świecie z jednej strony, a pogardy i arogancji wobec człowieka i jego praw z drugiej, problematyka związana z osobą ludzką wysuwa się absolutnie na czoło. Felieton ks. Stanisława Ludwiczaka. Radio Wolna Europa, 16.10.1983.

Europejska Nagroda Praw Człowieka dla Wałęsy

”W tej nagrodzie przyznanej mi przez Radę Europy widzę znak i symbol jedności naszego kontynentu” - mówił Lech Wałęsa w 1989 roku w Strasburgu, dziękując za przyznane mu wyróżnienie. Relacja Radia Wolna Europa.

Praw człowieka trzeba bronić nieprzerwanie

Przestrzeganie praw człowieka w Polsce i w innych krajach dawnego bloku wschodniego po upadku komunizmu. Czy odzyskana wolność oznaczać będzie rezygnację z hasła ”obrona praw człowieka”? Audycja Aliny Grabowskiej z Radia Wolna Europa z udziałem Zofii Romaszewskiej, senatora Zbigniewa Romaszewskiego i publicystki Wandy Falkowskiej, 08.09.1990.

Nobel dla Lecha Wałęsy

- Po raz pierwszy Polak otrzymuje nagrodę, którą Alfred Nobel ufundował na rzecz zbliżenia między narodami. Żarliwa nadzieja moich rodaków służyła i służyć będzie temu zbliżeniu, na przekór przemocy, okrucieństwom i brutalności - tak, w imieniu swego męża, mówiła Danuta Wałęsa, odbierając nagrodę. Radio Wolna Europa, 10.12.1983.

Ronald Reagan o prawach człowieka

Wypowiedź prezydenta Stanów Zjednoczonych podczas uroczystości z okazji Dnia Praw Człowieka w USA. Przypomnienie sylwetek ludzi walczących o prawa człowieka m.in.: Lecha Wałęsy, Andrieja Sacharowa - oraz rola Radia Wolna Europa w walce o wolność.

Bukowski: Kolejne deklaracje nie zagwarantują sukcesu

- Zmusić kraje Europy Wschodniej do szanowania praw człowieka w ramach takiego czy innego układu, to obowiązek Zachodu – mówił w lutym 1977 na antenie Wolnej Europy Władimir Bukowski, rosyjski dysydent, publicysta i obrońca praw człowieka, 27.02.1977.

Wałęsa: Nie pogodzimy się z więzieniem ludzi za przekonania

List Lecha Wałęsy do Komitetu Noblowskiego, odczytany przez przedstawiciela Solidarności Bohdana Cywińskiego podczas uroczystości wręczania Pokojowej Nagrody Nobla. Radio Wolna Europa, 10.12.1983.

Václav Havel konsekwentnie walczył o prawdę

"Czasami czuję się jak bohater bajki, który tak długo walił głową w mur, że ten mur w końcu się rozwalił" - powiedział Václav Havel w 2004 roku. Posłuchaj co mówił czechosłowacki pisarz i opozycjonista w wywiadzie z Andrzejem Jagodzińskim. Radio Wolna Europa, 15.10.1989.

Jan Paweł II w Parlamencie Europejskim

POSŁUCHAJ

Pragnieniem moim – jako najwyższego Pasterza Kościoła powszechnego, który pochodzi ze wschodniej Europy i zna aspiracje ludów słowiańskich, tego drugiego „płuca” naszej wspólnej europejskiej ojczyzny – jest to, by Europa suwerenna i wyposażona w wolne instytucje rozszerzyła się kiedyś aż do granic, jakie wyznacza jej geografia, a bardziej jeszcze historia.

Papież Jan Paweł II
Parlament Europejski, 11 października 1988

W obronie praw człowieka

Martin Luther King: Mam marzenie...

"Mam marzenie, że pewnego dnia naród nasz wzniesie się na wyżyny prawdziwego sensu swojej wiary i uzna za prawdę oczywistą, że wszyscy ludzie zostali stworzeni równymi” - mówił Martin Luther King w 100. rocznicę zniesienia niewolnictwa.

Amnesty International na straży praw człowieka

Według najnowszego raportu 214 mln ludzi w różnych częściach świata ma prawo czuć się prześladowanymi lub zagrożonymi. Od ponad 50 lat Amnesty International broni wolności i praw ludzi na całym świecie.

Idea praw człowieka narodziła się w Europie

Podstawą jest godność człowieka i od niej wychodzą kolejne gwarancje praw obywatelskich, np. prawo do rzetelnego procesu, prywatności, wolności słowa, swobody wyznania, pracy oraz zakaz pozbawiania życia, tortur, dyskryminacji - mówiła Dorota Bychawska-Siniarska z Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka.

Gdy życie obrońców praw człowieka jest zagrożone, zmniejsza się poczucie bezpieczeństwa wszystkich ludzi. Gdy głosy obrońców praw człowieka są zagłuszane, cierpi na tym sprawiedliwość.

Ban Ki-moon
Sekretarz Generalny ONZ

Powszechna deklaracja praw człowieka

Powszechna deklaracja praw człowieka to nie tylko istotny dokument historyczny. Realizacja jej postanowień również dziś stanowi ważne wyzwanie. Nie możemy zapomnieć o masowym naruszaniu praw człowieka w XX wieku. Pamięć o nich nie tylko zapobiega powrotowi dyktatur, lecz uwrażliwia nas także na zło dziejące się współcześnie.

Łukasz Kamiński
Prezes Instytutu Pamięci Narodowej

PRAWA CZŁOWIEKA W EUROPIE WSCHODNIEJ PO 1939.

  • 23.VIII.1939

    Pakt Ribbentrop-Mołotow o nieagresji między Rzeszą i Związkiem Sowieckim. Dodatkowy tajny protokół wyznacza strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej. Polska trafia do stref ZSRR i Niemiec, kraje bałtyckie (Litwa, Łotwa, Estonia i Finlandia) oraz Besarabia (wschodnia część Rumunii) znajdują się w strefie wpływów Moskwy.

  • 1.IX.1939

    Atak Niemiec na Polskę, rozpoczyna się II wojna światowa.

  • 17.IX.1939

    Armia Czerwona przekracza wschodnią granicę Polski.

  • 30.XI.1939 - 13.III.1940

    Wojna zimowa sowiecko-fińska, zakończona aneksją części Finlandii.

  • VI.1940

    Litwa, Łotwa i Estonia okupowane i wcielone jako republiki sowieckie do ZSSR. Aneksja Besarabii, utworzenie kolejnej republiki sowieckiej.

  • II.1940 - VI.1941

    Masowe deportacje ludności z terenów okupowanych przez ZSSR.

  • 22.VI.1941

    Napaść Niemiec na Związek Sowiecki.

  • 14.VIII.1941

    Podpisanie Karty Atlantyckiej przez W. Churchilla (Wlk. Brytania) i F.D. Roosevelta (USA). Zawiera m.in. solenną deklarację przywrócenia suwerenności wszystkich krajów, które w wyniku II wojny światowej zostały jej pozbawione.

  • XII.1941

    Stany Zjednoczone przystępują do wojny.

  • 1.VIII.1975

    Państwa podzielonej Europy podpisują w Helsinkach Akt Końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (KBWE).
    W trzecim koszyku Aktu zapisano zasady poszanowania praw człowieka i podstawowych wolności: myśli, sumienia, religii i przekonań.

  • XI.1943 - VIII.1945

    Konferencje Wielkiej Trójki - przywódców antyhitlerowskiej koalicji - określają kształt powojennej Europy. W. Churchill (Wlk. Brytania), F. Roosevelt i H. Truman (USA), J. Stalin (ZSSR) ustalają w Teheranie, Jałcie i Poczdamie, że Związek Sowiecki otrzyma zwierzchnictwo nad Polską, Węgrami, Czechosłowacją, Rumunią, Bułgarią i wschodnią częścią Niemiec (powstaje NRD). Litwę, Łotwę i Estonię włączono w skład Związku Sowieckiego.
    Na skutek sfałszowania wyborów i wymordowania tysięcy przeciwników politycznych we wszystkich tych krajach władzę przejęli podporządkowani Moskwie komuniści.

  • 1944 - 1948

    Związek Sowiecki instaluje w swojej strefie wpływów rządy stalinowskiego formatu.
    Terror, fałszerstwa wyborcze - rozpoczyna się mroczny okres komunistycznego zniewolenia narodów Europy Wschodniej. Potrwa do końca lat osiemdziesiątych.

  • 8.V.1945

    Kapitulacja Niemiec, zakończenie wojny w Europie.

  • 5.III.1946

    Winston Churchill w trakcie przemówienia w Fulton (USA) używa po raz pierwszy określenia "żelazna kurtyna", określając linię podziału Europy na bloki wschodni i zachodni.
    Od Szczecina nad Bałtykiem do Triestu nad Adriatykiem zapadła żelazna kurtyna, dzieląc nasz Kontynent. Poza tą linią pozostały stolice tego, co dawniej było Europą Środkową i Wschodnią. Warszawa, Berlin, Praga, Wiedeń, Budapeszt, Belgrad, Bukareszt i Sofia - wszystkie te miasta i wszyscy ich mieszkańcy leżą w czymś, co trzeba nazwać strefą sowiecką. Są one wszystkie poddane, w takiej czy innej formie, wpływowi sowieckiemu, ale także - w wysokiej i rosnącej mierze - kontroli ze strony Moskwy.

  • 19.IX.1946

    Winston Churchill nawołuje do stworzenia Stanów Zjednoczonych Europy. Początkowo wizje te nie przynoszą żadnych konkretnych rezultatów.

  • 10.XII.1948

    Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych podpisuje w Paryżu Powszechną Deklarację Praw Człowieka. Prawa człowieka tworzą podstawę, na której ma zostać zbudowana nowa Europa.

  • 28.I.1949

    Francja, Wielka Brytania, Belgia, Holandia i Luksemburg powołują Radę Europy.
    Jej zadaniem jest wspieranie współpracy między państwami członkowskimi w dziedzinie rozwoju gospodarczego i społecznego.

  • 18.IV.1951

    Powstaje Europejska Wspólnota Węgla i Stali.

  • 5.III.1953

    Śmierć Józefa Stalina, przywódcy ZSSR.

  • VI.1953

    NRD: wojska sowieckie stłumiły strajki, demonstracje i rozruchy w ponad 700 miejscowościach. W trakcie pacyfikacji zginęło od 55 do 150 osób, a co najmniej 1600 zostało aresztowanych.

  • II.1956

    Nikita Chruszczow, nowy władca na Kremlu, uruchamia destalinizację. Spowoduje to turbulencje w całej sowieckiej strefie wpływów.

  • VI.1956

    Rewolta robotników Poznania. Pierwszy w PRL strajk generalny i demonstracje uliczne krwawo stłumione przez wojsko i milicję.

  • 2.X - 10.XI.1956

    Węgry: powstanie ludowe krwawo stłumione przez wojska sowieckie, powodując tysiące ofiar. Setki tysięcy Węgrów opuszczają kraj.

  • 25.III.1957

    Rzym: powołana zostaje Europejska Wspólnota Gospodarcza; pod względem organizacyjnym i prawnym EWG była prekursorką dzisiejszej Unii Europejskiej.

  • 13.VIII.1961

    Berlin: budowa muru, który stanie się symbolem podziału kontynentu.

  • VIII.1968

    Praga: brutalne stłumienie demokratycznej liberalizacji w Czechosłowacji przez wojska Układu Warszawskiego. 108 Czechów i Słowaków zabitych, około 500 rannych. Wyemigrowało około 370 tysięcy osób.

  • 14 - 22.XII.1970

    Gdynia, Gdańsk, Szczecin, Elbląg: bunty robotnicze - demonstracje, protesty, strajki, wiece, zamieszki - stłumione przez milicję i wojsko. 41 zabitych, 1164 rannych.

  • VI.1976

    Radom, Ursus: fala strajków i protestów po ogłoszeniu przez rząd drastycznych podwyżek cen, brutalnie stłumiona przez milicję.
    861 osób zatrzymanych i aresztowanych, 1119 dyscyplinarnie zwolnionych z pracy. W Warszawie powstaje Komitet Obrony Robotników: demokratyczna opozycja zaczyna działać z otwartą przyłbicą.

  • VIII.1977

    Rumunia: strajk górników z zagłębia Valea Jiului. W odpowiedzi rząd przesiedla tysiące górników, przywódcy strajku trafiają do aresztów.

  • 16.X.1978

    Kardynał Karol Wojtyła zostaje papieżem Janem Pawłem II.

  • 1.VI.1979

    Pierwsze bezpośrednie wybory do Parlamentu Europejskiego, którego uprawnienia, początkowo dość ograniczone, są stopniowo rozszerzane.

  • 23.VIII.1979

    Apel Bałtycki, podpisany przez 45 litewskich, łotewskich i estońskich działaczy opozycyjnych. Zwracają się do Europy o naprawienie historycznych krzywd, będących wynikiem paktu Ribbentrop-Mołotow z 1939 roku.

  • VIII.-IX.1980

    Na mocy porozumień sierpniowych, podpisanych przez przedstawicieli komitetów strajkowych oraz rządzącej partii, powstaje masowy ogólnopolski Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”.

  • 13.XII.1981

    Polska: generał Jaruzelski wprowadza w Polsce stan wojenny. Prawa obywatelskie zawieszone, opozycja i związkowcy za kratami.

  • XI.1987

    Rumunia: gwałtowne protesty robotników w Braszowie brutalnie rozpędzone przez milicję i służbę bezpieczeństwa Securitate; przesiedlenia i aresztowania uczestników.

  • 23.VIII.1988

    Kraje bałtyckie: żywy łańcuch od Tallina do Wilna. Dwa miliony ludzi domagają się wolności dla Litwy, Łotwy i Estonii.

  • 11.X.1988

    Wizyta Jana Pawła II w Parlamencie Europejskim w Strasburgu.

  • 6.II.1989

    W Polsce zaczynają się rozmowy Okrągłego Stołu pomiędzy władzami komunistycznymi a ruchem opozycyjnym.

  • 4.VI.1989

    Polska: pierwsze, częściowo wolne wybory parlamentarne, których wynikiem było zwycięstwo Solidarności i przyspieszenie ostatecznego upadku państwa komunistycznego. W Chinach komunistyczne władze czołgami rozjeżdżają protestujących studentów na Placu Niebiańskiego Spokoju. Wg władz zginęło 241 osób, w tym żołnierze. Wg Chińskiego Czerwonego Krzyża - 2600 osób.

  • 1.V.2004

    Największe rozszerzenie w dziejach Unii Europejskiej.

  • 1.I.2007

    Bułgaria i Rumunia przystępują do Unii Europejskiej.

  • 23.IX.2008

    Parlament Europejski ustanawia 23 sierpnia Europejskim Dniem Pamięci Ofiar Stalinizmu i Nazizmu.

Nie wystarczy zapisać praw człowieka w konstytucjach, umowach międzynarodowych czy kartach praw. Muszą istnieć skuteczne mechanizmy ich ochrony - sądy, trybunały, rzecznicy praw, organizacje pozarządowe oraz wrażliwi prawnicy.

dr Adam Bodnar
wiceprezes zarządu Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka